Uwaga!
Wiadomość, którą oglądasz ma format starej strony. W niektórych przeglądarkach mogą wystąpić problemy z wyświetlaniem.

Zamknij

Pociski przeciwczołgowe

Pociski przeciwpancerne (AP), podkalibrowe (APCR), podkalibrowe z czepcem i czepcem balistycznym (APCBC), PzGr39K, pociski kumulacyjne (HEAT)... w grze często można napotkać te określenia. Ale czy zastanawialiście się, co one oznaczają?

Polecamy też nasz wcześniejszy film, w którym wyjaśniamy mechanikę penetracji.

Temat ten jest na tyle obszerny, że mógłby stanowić materiał na całą serię książek. Dlatego w niniejszym artykule skupimy się tylko na pociskach przeciwczołgowych z okresu historycznego, który obejmuje gra World of Tanks. Nie będziemy omawiać ładunków balistycznych i napędowych, ale jeżeli interesuje was ta kwestia, dajcie nam znać w komentarzach do tego artykułu oraz na forum, a poświęcimy tej tematyce osobny artykuł

Zaczniemy od słowniczka terminów zaczerpniętych z terminologii Szkoły Artylerii Polowej Armii Stanów Zjednoczonych oraz innych źródeł: 

Aby nie dopuścić do uszkodzenia lufy przez hartowaną stal, w pociskach stosuje się kaptur z miękkiej miedzi lub ołowiu, noszący nazwę pierścienia wiodącego. Średnica pierścienia wiodącego jest nieco większa od średnicy lufy - dzięki temu zapobiega on wydostaniu się gazów przed pocisk, a także wprowadza pocisk w ruch obrotowy wchodząc w kontakt z gwintowaniem lufy.
Zużyty rosyjski pocisk 122 mm.

Na pierścieniu wiodącym wyraźnie widać ślady po gwincie.(Autor fotografii: Nathan Flayer)

Materiał wybuchowy

An explosive is a gaseous or solid substance that, when affected by a sudden increase in pressure and/or temperature, undergoes a violent chemical reaction (decomposition). This results in the simultaneous release of great quantities of light, heat, and gas. The rate of decomposition of a mass or column of explosive under controlled conditions (in measurable feet or metres per second) determines whether the substance is classified as a high explosive or a low explosive.

Prędkość

Prędkość oznacza tempo rozkładu substancji stałej mierzone w metrach lub stopach na sekundę. Prędkość rozkładu danej substancji zależy od jej składu, tj. konstrukcji, rozmiaru i kształtu (ziarna prochowego) oraz od komory broni, w której wykorzystuje się dane ziarno prochowe. W przypadku materiałów wybuchowych miotających (np. ładunków napędowych) prędkość rozkładu jest nazywana prędkością deflagracji. W przypadku materiałów wybuchowych kruszących (np. ładunków rozrywających) prędkość rozkładu jest nazywana prędkością detonacji.

Deflagracja

Deflagracją nazywamy proces, w którym spalanie zewnętrznej warstwy substancji powoduje zapłon jej wewnętrznych warstw.

Detonacja

Detonacja to gwałtowny i głośny rozkład materiału kruszącego – na przykład pocisku odłamkowo-burzącego.

Moc

Moc oznacza zdolność materiału wybuchowego do przemieszczania otaczającego go materiału.

Kruszność

Kruszność oznacza zdolność materiału wybuchowego do niszczenia struktury otaczającego go materiału.

Pocisk z ładunkiem

Jak sama nazwa wskazuje, pociski te zawierają ładunek – może to być materiał wybuchowy lub inny rodzaj wypełnienia. Należy jednak zauważyć, że obecnie terminem tym określa się także duże pociski, które powinny być zakwalifikowane jako pociski jednolite (pociski przeciwpancerne, podkalibrowe typów APCR, APCNR, APDS, APFSDS oraz pociski testowe). 

Pocisk jednolity

W przeciwieństwie do pocisku z ładunkiem (opisanego powyżej), pocisk jednolity nie zawiera materiału wybuchowego ani innego wypełnienia, wykorzystując jedynie energię kinetyczną. Pociski jednolite mogą zawierać materiały pirotechniczne, np. smugacz lub ładunek sygnalizujący miejsce trafienia.

 

HE – odłamkowo-burzące

Jest to najczęściej spotykany rodzaj pocisku. Skrót HE pochodzi od słów High Explosive. Pociski te składają się z twardej stalowej skorupy, ładunku rozrywającego i zapalnika.

Po zderzeniu pocisku z celem zapalnik wywołuje detonację ładunku rozrywającego, który rozbija skorupę i rozrzuca z dużą prędkością rozgrzane, ostre kawałki (odłamki). Większość obrażeń zadawanych nieopancerzonemu personelowi nie jest wywołana wybuchem, a odłamkami.

 

W przypadku trafienia w pobliże celu, fragmentacja pocisku odłamkowo-burzącego o zapalniku kontaktowym powoduje przebicie pancerza pojazdu, zniszczenie kluczowych komponentów i zranienie załogi. (źródło: Field Artillery, październik-grudzień 2002)


AP – Przeciwpancerne

Pociski przeciwpancerne są zwykle jednolitymi pociskami kinetycznymi bez dodatkowego ładunku wybuchowego lub wypełnienia. Pociski przeznaczone do przebijania pancerza były zbudowane z litego metalu.

Prawie zawsze miały one utwardzony, płaski czubek, który ułatwiał penetrację pancerza. W rezultacie ich osiągi balistyczne były dość przeciętne, a celność mała w porównaniu z pociskami o bardziej aerodynamicznym profilu, takimi jak pociski odłamkowo-burzące.

Dzięki płaskiemu czubkowi pociski przeciwpancerne gwałtownie zwiększały powierzchnię kontaktu z pancerzem w miarę wytracania prędkości po uderzeniu. Gdyby były bardziej opływowe, tak jak pociski odłamkowo-burzące, rozpadałyby się pod wpływem siły uderzenia i traciły swoją skuteczność.

Teoretycznie najskuteczniejsze byłyby pociski o zupełnie płaskim czubku, jednak takie rozwiązanie znacznie pogorszyłoby pozostałe parametry pocisku.

 Pociski przeciwpancerne były głównie wykorzystywane przez wojska brytyjskie, choć od czasu do czasu stosowały ją także inne kraje – z wyjątkiem Niemców i Rosjan, którzy stosowali pociski przeciwpancerne burzące przy pociskach o kalibrze powyżej 20 mm (w przypadku Niemców) i 37 mm (w przypadku Rosjan).

 

APHE – pociski przeciwpancerne burzące

Pociski przeciwpancerne burzące o kalibrze powyżej 50 mm często były wyposażone w mały ładunek rozrywający i zapalnik z opóźnionym działaniem, dzięki któremu pocisk zadawał dodatkowe uszkodzenia w momencie, gdy przestawał rykoszetować i niszczyć moduły wewnętrzne. Ponieważ niewielki ładunek wybuchowy był detonowany w zamkniętej przestrzeni wewnątrz czołgu, skutkował utworzeniem wielu odłamków i wystarczał zwykle do zabicia załogi, podpalenia oparów paliwa lub wysadzenia amunicji.

1 – pocisk 2 – ładunek rozrywający 3 – zapalnik i smugacz 4 – ładunek napędowy
(Kompletny brytyjski pocisk 6-funtowy)

 

W teorii pocisk powinien być skuteczny, ale praktyka ujawniła kilka wad: po pierwsze, zastosowanie ładunku wybuchowego zmniejszyło masę pocisku o połowę w porównaniu z konwencjonalnym pociskiem przeciwpancernym. Lżejsze pociski charakteryzują się większą prędkością wylotową, ale też mniejszym pędem. Dodatkowo wytracają więcej prędkości podczas lotu, więc ich celność i penetracja zmniejszają się wraz ze wzrostem odległości.

Drugim problemem był sam zapalnik. Ustawienie detonacji we właściwym momencie było bardzo trudnym problemem z technicznego punktu widzenia. Często zdarzało się, że zapalniki działały dopiero po przebiciu celu na wylot albo nie uruchamiały się w ogóle.

Aby zwiększyć prędkość wylotową, zastosowano dłuższe działo i wzmocnione pociski. Jednak prawa fizyki okazały się nieubłagane – naprężenie udarowe podczas uderzenia sprawiało, że pociski rozpadały się przy uderzeniu w cel. W grze ten efekt jest widoczny podczas gry czołgiem VK 3601 (H) wyposażonym w działo KwK 41 L/58 Konisch kal. 7,5 cm – zwykłe pociski przeciwpancerne wystrzelone z tej broni zadają mniejsze uszkodzenia, a pociski podkalibrowe, które omówimy za chwilę, działają normalnie.

Konieczne było opracowanie nowego rozwiązania – pocisków przeciwpancernych z czepcem.

 

APC – pocisk przeciwpancerny z czepcem

Pociski tego typu były początkowo wyposażone w czepce penetracyjne z miękkiej stali, dzięki czemu pocisk nie rozbijał się przy uderzeniu o pancerz mimo zwiększonej prędkości. Ponieważ podczas uderzenia czepiec ulegał spłaszczeniu, a naprężenie udarowe nie działało na czubek pocisku, zmniejszała się ryzyko rykoszetu podczas uderzenia w nachylony pancerz. Czepiec pogarszał jednak właściwości balistyczne pocisku i zmniejszał siłę uderzenia w pancerz.

 

 

(Brytyjski pocisk kal. 9,2 cala)

 

APBC – pocisk przeciwpancerny z czepcem balistycznym

Kolejna modyfikacja standardowego pocisku przeciwpancernego polegała na zastosowaniu czepców balistycznych. Miały one na celu poprawienie właściwości balistycznych pocisku przeciwpancernego poprzez nadanie mu aerodynamicznego kształtu przypominającego profil pocisków odłamkowo-burzących, bez zmniejszania jego penetracji.

Dzięki temu zwiększono prędkość i celność pocisków.

 

 

 

APCBC – pocisk przeciwpancerny z czepcem i czepcem balistycznym

Biorąc pod uwagę opisane powyżej cechy czepców przeciwpancernych i balistycznych, dalszy rozwój pocisków był łatwy do przewidzenia. Szybko opracowano pociski wyposażone w oba typy czepców, łącząc ten sposób balistyczne właściwości pocisków profilowanych, ochronę przed rozpadem pocisku przy wysokich prędkościach uderzenia i zwiększoną „przyczepność” do pancerzy ustawionych pod kątem.

(kompletny pocisk do czołgu Tiger I z czepcem balistycznym, czepcem przeciwpancernym, skorupą, ładunkiem rozrywającym, zapalnikiem, smugaczem i ładunkiem pędnym)
15-calowy pocisk BL Mark I (do brytyjskich dział okrętowych)

 

APCR i HVAP - pociski podkalibrowe

Omówiliśmy już pociski z czepcem i czepcem balistycznym. Pierwszy typ czepców miał ochraniać pocisk przed rozpadnięciem się przy uderzeniu i zapobiegać odbijaniu się od pancerza. Drugi miał poprawić właściwości balistyczne pocisku, zwiększając prędkość wylotową i celność. Tego typu pociski przebijały pancerz ze stali nawęglanej, jednak okazały się nieskuteczne po wprowadzeniu jednolitego pancerza obrabianego cieplnie, który sprawiał problemy nawet pociskom z czepcem i czepcem balistycznym. Przez długi czas nie znaleziono rozwiązania, a gdy prędkości przy uderzeniu zaczęły przekraczać 900 m/s, nawet pociski z czepcem i czepcem balistycznym rozpadały się po uderzeniu. Po wprowadzeniu obrabianej cieplnie stali niskostopowej standardowe pociski przeciwpancerne przestały być stosowane.

Po pewnym czasie opracowano nowe rozwiązanie – wykorzystano nowy materiał, którego olbrzymia twardość gwarantowała wysoką penetrację, masa zapewniała duży pęd, a odporność na naprężenia (dodatkowo zwiększona czepcem) chroniła przed rozpadem w momencie uderzenia. Tym materiałem był węglik wolframu. Oczywiście, materiał ten miał swoje wady – olbrzymia twardość wymagała specjalistycznych metod produkcji, a duża waga wykluczała zastosowanie pocisku jednolitego. Prędkość wylotowa pocisków jednolitych z węglika wolframu była o 15 do 40% mniejsza od prędkości pocisków przeciwpancernych, co skutkowało mniejszą prędkością lotu, zasięgiem i celnością. Węglik wolframu jest też stosunkowo drogim materiałem.

Rozwiązaniem okazał się pocisk wyposażony w niewielki rdzeń z węgliku tungstenu, który opuszczał pocisk w chwili uderzenia. Zmniejszony rozmiar i masa rdzenia przy jednoczesnym zachowaniu takiego samego rozmiaru pocisku i ładunku pędnego pozwoliły na uzyskanie większej prędkości wylotowej i prędkości przy uderzeniu.

Ze względu na stosowany nim materiał Brytyjczycy określają ten typ pocisku mianem Armour-Piercing Composite Rigid (APCR), natomiast Amerykanie używają nazwy High Velocity Armour Piercing (HVAP) ze względu na dużą prędkość pocisku. Niemcy używają określenia Hartkernmunition (amunicja o twardym rdzeniu).


Rozwinięciem tej koncepcji są pociski podkalibrowe z odrzucanym sabotem (APDS), w których po wystrzale cała skorupa zostaje odrzucona, a w stronę pechowego celu pędzi tylko stabilizowany ruchem obrotowym rdzeń.

 

 

Zastosowanie dział gładkolufowych i stabilizacji statecznikami pozwoliły na opracowanie pocisków podkalibrowych stabilizowanych brzechwowo z odrzucanym sabotem (APFSDS). Nie omówimy ich jednak szczegółowo, ponieważ wykraczają one poza ramy historyczne gry World of Tanks.

 

 

HEAT – pociski kumulacyjne

Pociski te zawierają ładunek kumulacyjny, który kieruje wybuch w stronę pancerza. Powstałe w ten sposób ciśnienie jest na tyle duże, że przebija pancerz w punkcie trafienia.

Powstawanie odłamków po uderzeniu kulistego pocisku aluminiowego w cienką płytę aluminiową przy prędkości około 7 km/s. (NASA).

Wbrew temu, co może sugerować skrót (ang. heat = ciepło), temperatura przy trafieniu tym pociskiem rzadko przekracza 600°C, podczas gdy pancerze poddane obróbce cieplnej z łatwością wytrzymują temperaturę sięgającą 1400°C. Pancerz zostaje przebity na skutek olbrzymiego ciśnienia, wtłaczającego do wewnątrz czołgu odłamki miedzianej wkładki, która przytrzymywała ładunek.

Pociski te zastosowano po raz pierwszy w granatach, granatnikach PIAT (Projector, Infantry, Anti-Tank) oraz wyrzutniach bazooka. Zastosowanie ładunków kumulacyjnych w pociskach czołgowych przysparzało pewnych trudności, ponieważ ruch obrotowy stabilizujący pocisk powodował rozproszenie eksplozji i znacznie zmniejszał skuteczność broni.

Niemcy wykorzystali pierścienie wiodące na łożyskach kulkowych, dzięki czemu pociski nie były wprawiane w ruch obrotowy w działach ich czołgów. Pozostałe kraje wykorzystywały pociski kumulacyjne w haubicach o niskiej prędkości wylotowej, ponieważ prędkość przy uderzeniu nie wpływała na skuteczność pocisków.

 

(autor obrazka: Aleksej z Groznego)


 

HESH – przeciwpancerne pociski odkształcalne

Odpryski to fragmenty materiału w kształcie płatków, które powstają na skutek korozji, wietrzenia materiału lub uderzenia przez pocisk. Zgadnijcie, która z tych przyczyn interesuje nas najbardziej...

Pociski odkształcalne (High Explosive Squash Head – HESH lub High Explosive Plastic – HEP) zostały zaprojektowane przez Brytyjczyków jako podstawowe pociski odłamkowo-burzące do ataków na betonowe fortyfikacje podczas zimnej wojny.

Cienka, metalowa głowica jest wypełniona plastycznym materiałem wybuchowym, a u podstawy pocisku znajduje się zapalnik z opóźnionym działaniem. Zapalnik powoduje detonację plastycznego materiału wybuchowego zaraz po uderzeniu, kiedy ładunek wybuchowy jest rozpłaszczony na pancerzu. W rezultacie wybuchu powstaje olbrzymia fala uderzeniowa.

Pociski te okazały się zaskakująco skuteczne przeciwko opancerzonym celom, ponieważ odrywały fragmenty pancerza w miejscu uderzenia. Wytworzone w ten sposób odpryski odbijały się wewnątrz czołgu, niszcząc cel bez penetracji.

Przeciwpancerne pociski odkształcające zaczęły wychodzić z użytku po wprowadzeniu warstwowych pancerzy kompozytowych w latach 70 XX w., ponieważ warstwy pancerza nie pozwalają na skuteczne rozprzestrzenianie się fali uderzeniowej. Broń ta jest nadal stosowana przeciwko fortyfikacjom, nieopancerzonym pojazdom oraz piechocie.

 

 

Zamknij